Anasayfa / Ekonomi-Finans / Borsada Açılış ve Kapanış Fiyat Manipülasyonları Önlenebilirmi?

Borsada Açılış ve Kapanış Fiyat Manipülasyonları Önlenebilirmi?



Borsada Açılış ve Kapanış Fiyat Manipülasyonları Önlenebilirmi?

Dr. Rasim Özcan

Hisse senetleri piyasalarında en sık rastlanan manipülasyon açılış ve kapanış fiyat manipülasyonlarıdır. Cuma günlerinde açılış ve özellikle de kapanış sürecinde küçük bir emirle manipülasyon yapıldığı saptanmıştır. Bu tip manipülasyonları engellemekte rastsal kapanış ihaleleri etkin bir çözüm olacaktır.

Günümüzde finansal piyasaların işleyişinde öne çıkan en önemli etken güvendir. Güveni etkileyen faktörlerin başında ise ınanipü-lasyonun olup olmaması gelir. Piyasalara olan güveni etkileyen bir olgu olarak manipülasyon kanun koyucular için hayati bir konu olduğu gibi düzenleyici ve uygulayıcı kurumlarla piyasa oyuncuları açısından da son derece önemlidir. Bu nedenle piyasa düzenlemeleri yapılırken manipülasyona imkân tanıyabilecek bütün yollar mümkün olduğu kadar kapatılmaya çalışılmaktadır. Sermaye Piyasası Kanunu’nun 47’inci Maddesi’nin A-2 bendi ‘yaPaY olarak, sermaye piyasası araçlarının, arz ve talebini etkilemek, aktif bir piyasanın varlığı izlenimini uyandırmak, fiyatlarını aynı seviyede tutmak, artırmak veya azaltmak amacıyla alım ve satımının yapılmasının’ yasaklanmasını öngörmektedir.

CUMA AÇILIŞ VE KAPANIŞLARI KISTASI

Hisse senedi piyasalarında yaygın görülen bir manipülasyon türü de açılış ve kapanış fiyat manipülasyonlarıdır. Açılış fiyatları gibi kapanış fiyatları da hissenin değerini ortaya çıkartmanın yanında türev piyasalarındaki hesap kapatma işlemlerinde, yatırım fonlarında ise değer belirlemeyle trader performansı belirleme görevlerini yerine getirmektedir. Örneğin, S&P 500 üzerindeki vadeli işlemler, opsi-yonlar ve vadeli opsiyonlar (futures, options ve futures options) ilk işlem görmeye başladığında hesaplar ajnn üçüncü cumasında oluşan kapanış fiyatı üzerinden kapatılmaktaydı. Bu düzenleme neticesinde söz konusu hisselerin emir defterlerinde ciddi miktarlarda arz-talep dengesizliği oluşmakta ve oluşan bu dengesizlik fiyatlarda kendini sapma olarak göstermekteydi. Bu sorunun boyutunun azalınası için düzenlemeler gözden geçirilip bahsettiğimiz türev ürünlerinin sonlanma günleri (expiration date) vadeli işlem ve vadeli opsiyonların hesap kapatımında cuma günü açılış fiyatının, opsi-yonlarının hesap kapatımında ise cuma günü kapanış fiyatının kullanılmasıyla zamana yayılmıştır.

KUÇUK BİR EMİRLE MANİPÜLASYON YAPILABİLİR

Açılış ve kapanış fiyatlarının birçok alanda baz alındığı göz önüne alındığında bazı durumlarda manipülatörler bu fiyatları manipüle ederek normalde elde edemeyecekleri kârlar elde edebilirler. Dolayısıyla bazı trader’lar son saniyelerde olağan olmayan fiyatlı, küçük hacimli bir emir verip bu emrin gerçekleşmesiyle açılış ve kapanış fiyatını manipüle edebildiği durumlar oluşturabilirler. Yapılan araştırmalarda Paris, Helsinki, Singapur borsaları gibi birçok borsada bu tür manipiilasyonun varlığına yönelik bulgulara rastlanmıştır. Araştırmalar kapanış fiyatı manipülasyonunun varlığında kapanış fiyatının gerçek denge fiyatı göstergesi olmayabileceğini ortaya koymaktadır. Manipülasyon kanun ve düzenlemelerle yasak olduğundan manipülatörler aktivitelerini gizli tutmak için son derece sofistike yollara başvurmaktadırlar. Bu da manipülasyonun tespitini zorlaştırmaktadır. Bu nedenle açılış ve kapanış fiyat manipiilasyonları-nı anlayıp önlemeye yönelik adımlar atmak piyasaların sağlıklı işleyişi açısından önemlidir.

SON SANİYE İŞLEMLERİNE DİKKAT




Kapanış fiyatı manipülasyonunu tespit için kullanılan yollardan biri son saniyede yapılan küçük hacimli işlemlerin incelenmesidir. Araştırmalar Helsinki Borsası’nda bu tür manipü-lasyon olduğu sonucuna ulaşmıştır. Bu konuda Helsinki Borsası’nda Nokia hissesinin kapanış fiyatının son saniyede yapılan işlemle yükselmesi örnek gösterilmektedir. Bu yolla normalde negatif olması gereken gün sonu trader performansının pozitif çıkması sağlanmıştır.

Son saniye emirlerle kapanış fiyatlarını ma-nipiile etmeyi amaçlayanları engellemek için dünya borsalarında değişik önlemler alınmaktadır. Bu önlemler arasında öne çıkan yöntem açılış ve kapanış ihalesi kullanımıdır. Bu önlemler borsa yönetimleri tarafından da benimsenmiş ve uygulamaya konulmuştur. NYSE, Tokyo ve İMKB’yi de içeren bazı borsalarda açılış ihaleleri, Toronto, NASDAQ ve Sidney gibi bazı borsalarda ise kapanış ihaleleri yapılmaktadır.

GUN SONU EKSTRA GETİRİLER İNCELENİRSE…

Singapur Borsası’ııdaki son dakika getirilerini inceleyen bir araştırmada gün sonunda anormal seviyede getiri elde edildiği sonucuna varılarak kapanış fiyat manipülasyonunun varlığına yönelik bulgular tespit edilmiştir. Aynı çalışma 2000 yılında uygulamaya konan açılış ve kapanış ihalelerinin (cali auction) gün sonu fiyat aralığını uygulama öncesine oranla azalttığını ve gün sonunda ortaya çıkan ekstra getirilerin de büyük oranda düştüğünü ortaya çıkarmıştır. Buradan hareketle açılış ve kapanış ihale sistemine geçilmesinin bu tür manipülasyonu azalttığı sonucuna ulaşmak mümkündür.

Benzer bir durum Paris Borsası’nı inceleyen diğer bir araştırmada da ortaya konmaktadır. Yeni yapılan bir araştırmada ise Paris, Helsinki, ve Singapur borsalarında tespit edilen kapanış fiyat manipülasyonu-na yönelik bulguların İstanbul Borsası’nda da var olabileceğine işaret edilmektedir.

KAPANIŞA RASTSAL SONLANDIRMA

Açılış ve kapanış fiyatı manipülasyonunu önlemek üzere açılış ve kapanış ihalelerinin ötesinde biryöntem de düşünülebilir. Bunların başında açılış ve kapanış fiyatının belirlenmesi için yapılan açılış ve kapanış seanslarının (cali auction) daha önceden belirlenen bir zaman diliminde fakat rastsal bir zamanda sonlaııdırılmasıdır.

Açılış ve kapanış ihalelerinin belirlenen zaman aralığı içerisinde rastsal bir şekilde sonlandırılması yönteminde soniandırmanın tam olarak ne zamana denk geldiği bilinmediğinden son saniye emirleri ile fiyat manipülasyonunun önüne geçilmesi mümkün olabilmektedir. Bu uygulama Tel Aviv Borsası’nda açılış seansı olarak denenmiş ve başarılı sonuç alınmıştır. Diğer bir deyişle açılış anının 5 dakikalık bir periyot içinde rastgele bir zamana dönüştürülmesinin benzer nıa-nipülasyonlar yapılmasını zorlaştırdığı sonucuna varılmıştır. Rastsal zamana geçişin açılış fiyatlarının bilgilendirici olma özelliklerini artırdığı, buna karşılık manipülatif işlemleri azalttığı, dolayısıyla değişikliğin istenen sonucu sağlamada başarılı olduğu ortaya çıkmıştır.

İMKB’DE RASTSAL ZAMANLI İHALELERE BAŞLANMALI

Araştırmalar ve dünyadaki bazı borsalarda elde edilen tecrübeler göstermektedir ki açılış ve kapanış seansı uygulamaları fiyat belirlenmesinde ve manipiilasyonun önlenmesinde kullanılabilecek etkin birer araçtır. Uygulanmakta olan açılış ve kapanış ihale yöntemi gözden geçirilerek açılış ve kapanış manipülasyonu önemli ölçüde önlenebilir. İhaleleri önceden bilinen bir zamanda sonlandırmak yerine belirlenen bir zaman aralığında rastsal bir anda sonlandırılması, diğer bir deyişle fiyat oluşumunun rastsal bir anda meydana gelmesi manipülasyonu önlemeye yönelik stratejik öneme sahip bir önlem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu sorunu önlemede daha başarılı olabilmek için açılış ve kapanış seansı uygulaması modifiye edilerek rastsal zamanlı ihale düzenlenmesine geçilmelidir. İstanbul Borsası’nda da bu tür manipülasyonları etkin olarak önleyebilmek için hem açılış hem kapanış seansında ihalelerin rastsal zamanda yapılması uygulamasına bir an önce başlanmalıdır. Böylece dünya borsalarından önce gerçekleştirmekle bu konuda diğerlerine örnek olmak mümkündür.

Kapanış fiyatı manipülasyonunu tespit için kullanılan yollardan biri son saniyede yapılan küçük hacimli işlemlerin incelenmesidir. Araştırmalar Helsinki Borsası’nda bu tür manipülasyon olduğu sonucuna ulaşmıştır. Bu konuda Helsinki Borsası’nda Nokia hissesinin kapanış fiyatının son saniyede yapılan işlemle yükselmesi örnek gösterilmektedir.

Bu konu yazarın İktisat İşletme ve Finans Dergisi’nde (Cilt: 26, Sayı: 308, Sayfa: 53-67) ‘Borsalarda açılı; ve kapanış fiyatı manipülasyonunu önlemeye yönelik stratejik tedbirler’ başlığıyla yayınlanan makalesinde ayrıntılı olarak İncelenmektedir.




Bu Konularda İlginizi Çekebilir

Yazımızı beğendiniz mi?

Size daha güzel hizmet sunabilmemiz için lütfen bize destek olun. Yazımızı aşağıdaki sosyal medya sitelerinde paylaşabilirsiniz.

6 Yorumlar

  1. Borsanın geçmişindeki manipülasyon problemlerini araştırırken rastladım. Çok güzel ve faydalı bir yazı olmuş, ellerinize sağlık.

  2. Varolan problem. Cok net bir sekilde ozetlenmis duruma. Sevgili yazarin bahsettigi uzeri bu tip manipulasyonlar engelleme rastsal kapanis ihaleleri kokten bir cozum olacagi kanisindayim. Tebrikler oldukca guzel noktalar isaret edilmis Dr. Rasim Ozcan tarafindan

    Basarilar.

  3. Rasim Ozcan hem konusuna hakim hemde vizyonu olan bir ekonomist. Ben de yurtdisindaki bir akademisyen olarak soylenenlere katilmak ile kalmayip, yazinin ovguyu hakkettigini dusunuyorum.

    Dr. Ozcan’dan Turkiye’deki sirketlerin effektiv olarak yararlanmasi gerektigini dusunuyorum.

    Bu tipdeki calismalar beni de ulkeme donme konusunda cesaretlendiriyor.

    Tekrar tebrik ediyorum.

  4. Bu konu uzuerine bir tez calismam var.Gayet basarili bir makale olmus. Mehmet arkadasima atfen: IMKB’yi yakindan takip ediyorum, IMKB bu uygulamayi gelecek ay getirecek. Makalenin tamamini okumak icin internette ararken, makalenin gecen yil yayinlandigini gordum. Demekki IMKB de farketmis. Tebrikler.

  5. Cok guzel bir yazi. Iyi bir sekilde ozetlenmis. Kapanis manipulasyonlarinin onlenmesi icin IMKB bu yontemi uygulamali.

  6. Super bir yazi, geleceğin ekonomi bakanı olur bu yazar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir